Terugblik: Lezing Twijfel & Keuze met Angela Roothaan

Kortenhoef, 20 september 2015

Twijfel, grondmotief van de moderne cultuur
AngelaRoothaan5Bijna iedereen kent de uitdrukking ‘cogito ergo sum’ – ik denk, dus ik besta. Waarom is dat zinnetje zo bekend? Het drukt iets uit dat door de moderne cultuur weerklinkt – een existentiële twijfel, een twijfel aan ons bestaan zelf. Descartes, die deze woorden schreef, bracht de twijfel tot zwijgen door het denken, het twijfelen zelf. Het eindeloos doorvragen en onderzoeken is daarmee typisch modern. Maar ook het zich verankeren in zekerheden – als antwoord op die diepgaande twijfel. We horen het bij wie roept ‘het is een feit!’. En bij wie verklaart ‘het staat nu eenmaal in het Heilig Boek!’. Fundamentalisme in wetenschap en religie zijn beiden antwoord op, en uiting van, een diepe twijfel aan ons bestaan. Aan de zin en de realiteit ervan. Is die twijfel op te heffen? Alleen door individuele ervaringen meer serieus te nemen.

Een ei, een lezing, een hond
Mijn laatste boek ging over geesten, een onderwerp dat twijfel oproept. Maar vandaag begin ik met een ei. Het bakken van een ei. AngelaRoothaan1Iets wat bijna iedereen wel kan, zelfs al speel je in de keuken verder niet veel klaar. Het kost wel aandacht en oefening om het te leren: het vet moet heet genoeg zijn voor je het ei erin breekt, je moet door krijgen wanneer je het precies kan omkeren, of hoe je de dooier heel kan laten. Maar als je het eenmaal kan, zal je er geen twijfel meer bij voelen. Het houden van een lezing is een andere kwestie. Ook al heb ik ervaring, en weet ik hoe het moet, toch voel ik elke keer opnieuw van te voren twijfel. Dat komt, omdat ik tegenover jullie sta, mensen met ieder eigen ervaringen en verwachtingen. Ik wil niet alleen iets vertellen, maar jullie iets te denken geven, en omdat ik jullie niet ken, twijfel ik altijd. Omdat jullie geen ei zijn. Dingen en mensen vragen om een andere houding. Laat me nog een laatste voorbeeld geven, ter introductie van het onderwerp: een hond. Tegenover een hond mag je geen twijfel tonen. Omdat het een roedeldier is, dat een strikte hiërarchie verwacht, is de enige zinvolle rol die je kan innemen die van de leider. Als je je hond als gelijke behandelt, en twijfel toont in je omgang met hem, wordt het een puinhoop en heb je een hondenfluisteraar nodig. Er is wel iets van twijfel nodig, maar alleen bij je zelf, wanneer je jezelf afvraagt of de hond gezond en gelukkig is. Omdat het geen ding is.

Moderne wetenschap
AngelaRoothaan3Na deze alledaagse voorbeelden wil ik naar een gebied gaan waar twijfel altijd voorgeschreven is: wetenschappelijk onderzoek. Het kent een systeem van verschillende niveaus van kritiek en beoordeling, waarin het verzamelen van data, het ontwerpen van theorieën, en de verslaglegging zodanig gecheckt worden dat ze kunnen leiden tot meer en betere kennis. Zulk onderzoek moet een zekere afstand tot de praktijk hebben. Denk aan het voorbeeld van een jonge moeder met een levensbedreigende kanker, die je zo graag dat experimentele medicijn zou gunnen dat haar leven mogelijk kan redden. Dan vergeet je echter dat het medicijn haar ook schade kan toebrengen, iets wat alleen verder onderzoek kan ontdekken. Deze wetenschap noemen we ook moderne wetenschap, zij kwam centraal te staan in de zeventiende eeuw. Voor die tijd was er ook wetenschap, maar die was vooral gebaseerd op geleerdheid, op lezen, en dus op het principe van autoriteit. Descartes, die de nieuwe visie onder woorden bracht, stelde voor om op te houden met het vertrouwen op autoriteit, en alles wat we geleerd hebben in twijfel te trekken – om datgene te vinden dat in zichzelf zeker is.

Zo stelde hij tegenover het principe van autoriteit het principe dat elk mens hetzelfde vermogen heeft om voor zichzelf te denken. Zo schreef hij in Over de Methode: “Niets ter wereld is zo rechtvaardig verdeeld als het gezond verstand […] het vermogen om juiste gevolgtrekkingen te maken, en waar en onwaar van elkaar te onderscheiden – en dat is uiteindelijk wat ‘gezond verstand’ of ‘rede’ betekent – [hetgeen] van nature in alle mensen gelijk is.” Dit principe van een gedemocratiseerde kennis houdt in dat iedereen onderzoek kan doen, en dat anderen ons niet hoeven te vertellen wat waar en onwaar is. Dit principe, dat gelijkheid veronderstelt, heeft ons onderwijssysteem sterk beïnvloed. In mijn leven heb ik in ons land de leerplichtige leeftijd omhoog zien gaan van 13 naar 15 naar 18. En met 18 ben je, als het nog niet gelukt is, alsnog verplicht een diploma te halen, omdat je anders ‘niet voldoende in de maatschappij kan participeren’, volgens onze overheid. Zo heeft het idee dat eenieder kan denken en de wereld onderzoeken, zich op basis van het gelijkheidsbeginsel ontwikkeld tot de stelling dat iedereen dit ook moet doen.

Individuele ervaring
AngelaRoothaan4Het probleem is alleen dat we niet allemaal een wetenschappelijke instelling hebben. Sommige mensen benaderen de wereld eerder door gevoel, een instelling die belangrijk kan zijn in zorgberoepen. Anderen doen het vooral door middel van hun handen, en weten zó hoe ze dingen moeten maken of repareren. De twijfelende instelling van de wetenschap is moeilijk voor veel mensen. Daardoor zagen we in de zeventiende eeuw al direct, naast modern historisch bijbelonderzoek, ook religieus fundamentalisme opkomen, bij die protestantse stromingen die ervan uit gaan dat de bijbel het letterlijk geopenbaarde woord van God is, en dat in de bijbel antwoorden op alle levensvragen te vinden zijn. Een dergelijk fundamentalisme, dat we tegenwoordig vooral met sommige islamitische groeperingen associëren, kwam eerder op in de protestantse traditie, die toch ook juist uit was op een democratisering van de religie. Met twijfel komt de behoefte aan zekerheid op. Daarom hoor je ook in de wetenschap zovelen zeggen “het is een feit!”, “het is bewezen!”.

Terwijl twijfel en het verlangen naar zekerheid elkaar dus veronderstellen, is de democratisering van het onafhankelijke denken in veel opzichten mislukt. De reden hiervoor is mijns inziens dat het onafhankelijke denken dat Descartes zich voorstelde als voor eenieder toegankelijk, het denken van de rede en van een generaliseerbare kennis is. Wanneer we voorstellen dat eenieder kan denken en kan zoeken naar algemene waarheden, veronachtzamen we de idiosyncratie van de individuele ervaring. Idiosyncratie betekent dat wat uniek en persoonlijk is, niet algemeen en wetmatig. Ik zal drie gebieden noemen, als voorbeeld, waar individuele ervaring gemakkelijk in botsing kan komen met de generaliserende blik van de wetenschappelijke houding.

Voorbij de twijfel
AngelaRoodhaan2Het eerste is dat van de spiritualiteit. Veel mensen hebben ervaringen van een spirituele werkelijkheid. We kennen allemaal wel voorbeelden van iemand, of misschien hebben we zelf wel zulke ervaringen, die meemaakte dat een dierbare overledene in een droom verscheen om een boodschap over te brengen. Of dat door een of ander teken (bijvoorbeeld het plotseling stilstaan van een klok) duidelijk werd dat een dierbare, met wie geen contact was, zojuist overleed. Hier kan de rede eenvoudig van zeggen dat het toeval is: we dromen elke dag, en wanneer iemand zojuist overleden is, ken je er bijzondere betekenis aan toe. Een ander voorbeeld is de psychiatrie. Er is veel onderzoek gedaan naar allerlei stoornissen, en we kennen allemaal wel iemand die met één ervan gediagnosticeerd is. In het geval van depressie, psychose, of ADHD, zoekt de wetenschappelijke benadering algemene oorzaken en oplossingen, zonder speciale betekenis toe te kennen aan de inhoud van de ervaringen van de betrokken persoon. Een derde geval is geneeskunde in het algemeen. Ook al zal een goede dokter naar het verhaal van haar patiënt luisteren, een specialist heeft liever een foto waarop ‘door’ de persoon ‘heen’ gekeken kan worden, en voorbij zijn specifieke ervaringen.

Deze voorbeelden laten zien op welke gebieden we een verdere democratisering van kennis zouden kunnen zoeken. Naast de kritische houding van de wetenschap, is het belangrijk om persoonlijke ervaringen meer serieus te nemen. Deze zijn niet geschikt om systematisch te betwijfelen, en kunnen ook geen zekerheid claimen. Ze veranderen en passen zich elke dag aan terwijl ze helpen om ons eigen leven te leiden. Hoe zouden we nu meer erkenning voor dit soort kennis kunnen krijgen? Door onze ervaringen te delen, door erover te praten en ze op een persoonlijke manier te onderzoeken. Zo kunnen we de nuttige twijfel van de wetenschap aanvullen door een weten dat er niet in geïnteresseerd is om voortdurend alles te betwijfelen.

Dr. Angela Roothaan werkt als filosoof aan de VU Universiteit Amsterdam, en schreef boeken over Spinoza (1996), natuur en ethiek (2005), waarheid (2006), spiritualiteit (2007)en over geesten (2011). Sinds 2013 schrijft ze een Engelstalige filosofische blog.

Foto’s: Annette Kempers