Modern Antisemitisme, lezing door Bart Wallet

Tijdens betogingen over de oorlog in Gaza in Den Haag werden leuzen geroepen als ‘dood aan de Joden’. Is het antisemitisme weer terug? Hoe kunnen we dit duiden?We hebben een langetermijnperspectief nodig, aldus Bart Wallet.

De zaal in de Sionskerk in Zwolle is volgestroomd. Precies 77 jaar na de Kristalnacht 9 november 1838, geeft Bart Wallet, historicus en onderzoeker bij het Historisch Documentatie Centrum van de Vrije Universiteit een lezing over Modern Antisemitisme.

BartWallet2Jodenhaat is zo oud als de Joden
Antisemitisme kwam al voor in de klassieke oudheid. Het is een verschijnsel dat vooral buiten ons land zichtbaar is, in Polen, de Arabische wereld, Zuid-Europa. In Nederland bestaat het beeld dat er voor de Tweede Wereldoorlog geen antisemitisme was. Volgens Wallet, ligt dit echter genuanceerder. Het woord antisemitisme bestaat 150 jaar en er waren zelfs mensen die zich antisemiet noemden.

Politiek, religieus en sociaal antisemitisme
Volgens Bart Wallet zijn er drie soorten antisemitisme. Het politiek antisemitisme ontstond in 1845. In de periode 1880-1890 waren er in nagenoeg alle politieke richtingen antisemitische invloeden te bespeuren behalve in het liberalisme. In Nederland is het politiek antisemitisme echter niet aangeslagen omdat de politiek in ons land van oudsher minderheden kent, verscheidenheid wordt hierdoor meer geaccepteerd.

Naast het politiek antisemitisme is er het religieus antisemitisme (Christelijk en Islamitisch). Het gaat over oude religieuze opvattingen over Joden die blijven terugkeren, zoals over de Joden die Jezus hebben vermoord. Wallet wijst hierbij op de Duitse protestantse theoloog Luther, die ook kritische boeken schreef over Joden. Protestanten wilden destijds de rechten van Joden inperken. Veel steden, waaronder Utrecht waren zelfs verboden voor Joden (prof. Gijsbert Voetius). Zwolle was daarop een gunstige uitzondering. De verboden voor Joden werden pas opgeheven in de tijd van de Bataafse Revolutie, ca. 1800.

Ten derde is er nog het sociaalantisemitisme. Hierbij gaat het om stereotypen over Joden die al afstammen uit de Middeleeuwen. Wallet noemt enkele voorbeelden van deze stereotypen: Joden zijn geobsedeerd door geld, handel en macht in de wereld. Ze willen de macht grijpen, ze beheersen de pers en zijn een sta in de weg op weg naar een betere wereld.

Antisemitisme vanaf 1945
Vlak na de tweede wereldoorlog werd de Joodse gemeenschap een vergeten groep. Alle aandacht ging uit naar de helden van het verzet in de Tweede Wereldoorlog.
In de jaren zestig kantelde dit beeld als gevolg van aandacht voor de Jodenvervolging zoals in de TV uitzendingen van het Eichmannproces. Ook kwam prof. Lou de Jong met zijn serie De bezetting en het boek De Ondergang van Presser verscheen. De moraal werd ‘geen minderheden isoleren, nooit meer Auschwitz!’. De Nederlandse Joden symboliseerden die moraal. Ze vormden het centrum. Wie zich tegen de Joden keerde, keerde zich tegen Nederland. BartWallet1Antisemitisme werd anti Nederland.
Na 9/11 kwam het debat over de Islam op gang (Fortuyn). Integratie en het belang van aanpassen aan de Nederlandse samenleving werd sterk benadrukt. Rechten van burgers, van dieren en van kinderen kregen meer aandacht. De Tweede Wereldoorlog kwam op de achtergrond en daarmee verschoof de positie van de Joden vanuit het centrum terug naar de rand van de samenleving. De Joden vormden weer één van de vele minderheden.

Op dit moment wordt antisemitisme in grote kringen nog steeds als onfatsoenlijk ervaren. Wel komt antisemitisme bovengronds, ook in de pers, zowel in autochtone als islamitische kring.
Het lijkt of er een monsterverbond ontstaat tussen autochtone en islamitische antisemieten. Nederland staat er nog redelijk voor als je naar andere landen kijkt, zoals Frankrijk. Antisemitisme heeft een internationale dimensie. Wat in Brussel, Toulon, Parijs en Kopenhagen is gebeurd, kan ook in Amsterdam gebeuren. Meer dan veertig geradicaliseerde jongeren zijn terug uit Syrië.

Onder leiding van Swanny den Hollander, voorzitter van de VUvereniging in de regio Overijssel, wordt tot besluit een discussie gevoerd met onder andere Bart Wallet, Hélène Evers, predikant van de Sionskerk en Benno Ketelaar, voorzitter van de Joodse Gemeente Zwolle, over onder andere het belang van voorkomen van antisemitisme door dialoog, begrip en scholing.

Dit programma kwam tot stand in samenwerking met de Sionskerk (PKN) en de Joodse gemeenschap in Zwolle.

Verslag: Arie Willigenburg, VUvereniging regiocomité Overijssel.