Betoog Govert Buijs over angst voor fanatisme.

Govert Buijs, hoogleraar Politieke Filosofie en Levensbeschouwing aan de VU, hield in het kader van de activiteiten van de commissie Vorming en Toerusting van de PKN Hardenberg-Heemse in samenwerking met de VUvereniging een voordracht over het thema ‘Angst voor Fanatisme’. Hieronder een verkorte versie van zijn betoog, gehouden op maandag 5 oktober 2015 in het LOC Hardenberg. 

Door Ds. G. Brandorff

Er waart een spook door Europa. Heet dat spook ‘fanatisme’ of heet het ‘angst voor fanatisme’? Bestaat er slecht en goed fanatisme?

Buijs1Fanatisme ten kwade
Het woord ‘fanaticus’ stamt uit het Latijn en verwijst van oudsher naar iemand die in zijn religieuze toewijding extreem wordt. Vanaf de zestiende eeuw wordt het woord gebruikt voor religieus extremisme en heeft het een connotatie van gewelddadigheid. In ons huidige spraakgebruik is het woord ‘fanatisme’ nauw verwant geraakt met fundamentalisme, en zelfs met orthodoxie. Als we vandaag over ‘orthodoxe moslims’ spreken denken we al snel aan groepen als IS en Al Qaeda. “Die makkelijke associatie van het woord ‘orthodoxie’ met geweld lijkt mij gevaarlijk. Extremistisch geweld is immers iets heel anders dan religieuze orthodoxie. Binnen religieuze tradities is offensief geweld vaak expliciet verboden”, aldus Buijs.

Extremistisch geweld kent heel verschillende bronnen. In de moderne tijd heeft het vaak een expliciet atheïstische achtergrond en richt het zich op een expliciet seculier doel, namelijk het vestigen van een aards paradijs. Geweld zoals we bij Al Qaeda en IS zien, vindt plaats vanuit een ideologie - weliswaar gekleed in Islamitische terminologie - die sterk vergelijkbaar is met de nazi-ideologie, met haar verheerlijking van geweld en dood en alles doortrekkende zuiverheidsdrang. Het gaat hier om seculiere maatschappij-projecten waarin mensen denken te moeten doen wat God of Allah kennelijk niet kan.

Fanatisme ten goede
Een ander belangrijk aspect van fanatisme is dit: fanatici, mensen die zich toewijden aan een hoger doel, kunnen heel belangrijk zijn voor een samenleving. Een fanaticus heeft een overtuiging die hij of zij stelt boven de ‘normale orde’ van preferenties: een vaste baan, een inkomen, een jaarlijks vakantie en wat consumptiegoederen. De materiële behoeftebevrediging van ‘gewone mensen’ ervaart hij als zinloos. Naast zijn afschuw van het gewone en de ervaring van zinloosheid wordt hij geraakt door iets groters. De fanaticus plaatst zijn leven in een groter verband en ziet daarin een rol voor zichzelf weggelegd. Die Grotere Zaak kan van alles zijn. Het is van groot belang, dat we mensen in onze samenleving hebben die, geïnspireerd door een Grotere Zaak stappen nemen om hun doel dichterbij te brengen. Maar het is ook van belang om te kijken om welk doel het dan gaat, aldus Buijs. Een belangrijk criterium is voor Buijs of de Grotere Zaak ten goede komt aan de gehele maatschappij of slechts aan een bepaalde groepering. Dit kan het verschil maken tussen vrijheidsstrijders en terroristen. Maar dit is pas vaak achteraf vast te stellen.

Buijs2Gemeenschappelijk moreel kompas
Belangrijk bij dit alles is ons gemeenschappelijke morele kompas. Over de inhoud van onze morele idealen en overtuigingen durven we echter niet gemakkelijk te spreken. Eigenlijk hebben we momenteel in Nederland maar één behoorlijk sterk ontwikkeld moreel verhaal en dat is het verhaal van de individuele vrijheid. Dat is echter te mager om een samenleving vorm te geven en te rechtvaardigen. “Het verhaal van de individuele vrijheid is een leeg vrijheidsverhaal en geeft geen enkele oriëntatie aan volgende generaties”, aldus Buijs. Eén van de reacties op die leegte is de vlucht in bedenkelijke vormen van fanatisme, zeker in een samenleving waarin men nauwelijks toekomst heeft. Structureel werkt onze, vaak uitsluitend kritische, filosofische bezinning gekoppeld aan onze levensbeschouwelijke leegte, een soort massa-nihilisme in de hand. “We zullen daarom moeten durven spreken over onze morele aspiraties en inspiratie. Toewijding daaraan zal onze samenleving versterken. Fanatici die daarvoor strijden, zijn steeds weer nodig”, aldus Buijs.

Angst voor fanatisme
Dan over onze angst. Het spook dat door Europa waart is wellicht niet zozeer het fanatisme, als wel de ‘angst’ ervoor. Extremistische groepen maken dat ook tot de kern van hun strategie: het gaat hen niet primair om het daadwerkelijke geweld maar om het creëren van angst. De Franse politicoloog Dominique Moisi typeert Europa als het ‘continent van de angst’. Azië is dan het ‘continent van de hoop’, de Arabisch wereld ‘het werelddeel van de woede’. Stel dat dit waar is, waarom en waarvoor zijn we dan bang? Is onze angst reëel? En is angst een goede raadgever? Angst heb je vooral als je iets te verliezen hebt. Maar je kunt ook angst hebben omdat je iets niet kunt beheersen, of omdat je iets niet begrijpt.

Tegen-fanatisme
Fanatisme kan alleen bestreden worden met tegen-fanatisme, maar dan met de middelen die we zelf uit overtuiging kiezen. We zouden onze morele aspiraties en inspiraties nadrukkelijker moeten articuleren. Het hoogtepunt van onze beschaving ligt in de bevestiging van de menselijke waardigheid voor iedereen, ongeacht herkomst of afkomst, en in de ontwikkeling van een sociaal-morele infrastructuur waarin in principe ieder mens bloeien kan, samen met anderen. “De angst voor fanatisme is in mijn ogen enerzijds een spiegel die ons met onze eigen morele terughoudendheid of leegte confronteert. We zijn bang voor fanatisme omdat we verlegenheid ervaren bij het formuleren van onze eigen morele waarden. We gijzelen onszelf met morele en spirituele stilte, en juist daarmee beroven we onszelf van de bronnen van waaruit we ons inhoudelijk zouden kunnen verzetten tegen andersoortig fanatisme”, aldus Buijs.

Het gesprek tussen het ruim aanwezige publiek, waaronder drie klassen van de afdeling VWO van het Vechtdal College Hardenberg en de spreker, oriënteerde aan een groot aantal actuele vraagstukken rond fanatisme, angst en geweld. De komst van een AZC in Hardenberg speelde op de achtergrond mee.

Namens VoTo PKN Hardenberg-Heemse en VUvereniging regio Overijssel, Ds. G. Brandorff